Nekropolia w Rusape – świadek historii tułaczych losów Polaków

Cmentarz polskich uchodźców – Sybiraków w Rusape w Zimbabwe został odbudowany! Stan, w jakim została po kilkudziesięciu latach odnaleziona nekropolia… to tylko busz, połamane krzyże i zniszczony główny pomnik z napisem: „Pamięci uchodźców polskich zmarłych w Rusape”.

Kiedyś, w latach 1942–1946 mieszkało tutaj w polskim osiedlu około 800 Polaków, którzy wyszli z ZSRS wraz Polską Armią dowodzoną przez gen. Władysława Andersa i aby przetrwać wojnę, dzieci, kobiety i mężczyźni niezdolni do służby wojskowej trafili do Afryki Wschodniej i Południowej. Na tym terenie zorganizowano 22 polskie osiedla uchodźcze, w których żyło około 20 tys. Polaków. Do dziś pozostały po nich cmentarze…

Od 2009 r. ekspedycje pracowników i studentów Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie dokumentują, poddają renowacji i odbudowują polskie nekropolie na Czarnym Lądzie. Obecnie w druku znajduje się książka poświęcona polskim nekropoliom i wykonanym na nich pracom, autorstwa Huberta Chudzio i Mariusza Solarza. Jest to podsumowanie 10 lat badań.

Gdy w 2015 r. trwała ekspedycja Uniwersytetu Pedagogicznego i Ambasady RP w Pretorii do Abercorn (Mbala) w Zambii (w składzie: attaché Witold Majewski, dr Adrian Szopa, Mariusz Solarz i piszący te słowa), w planach mieliśmy, oprócz odbudowy polskiego cmentarza i pomnika Orła Białego w Abercorn, wykonanie dokumentacji nekropolii w Bwana K’ubwa i w Lusace, ale także odnalezienie cmentarzy w Marandellas (Marodera) i w Rusape w Zimbabwe.

Po odbudowie polskiego cmentarza w Abercorn nad jeziorem Tanganika, dotarliśmy na poszukiwania do Marandellas (z połowicznym sukcesem, bowiem odnalezione groby nie mają jeszcze stuprocentowego potwierdzenia w dokumentach, że są polskie, jednak miejscowi świadkowie potwierdzają, że tak jest), na Rusape zabrakło już czasu. W Johannesburgu czekali przecież świadkowie historii (dzieci sybirackie z Oudtshoorn), aby podzielić się swoimi wspomnieniami…

Po naszym wyjeździe z Afryki, Witold Majewski kontynuował poszukiwania w Zimbabwe. W końcu trafił na polską nekropolię, o czym z satysfakcją informował nas w kraju! Następnie na cmentarz w Rusape dotarł hm. Michał Synowiec. Potem, wspólnie z naszym Centrum Dokumentacji Zsyłek, Wypędzeń i Przesiedleń UP, w 2018 r. wyruszyła do Rusape misja Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej i CDZWiP UP. Wtedy to cmentarz został oczyszczony z niszczącej go roślinności. Jednak, aby odbudować nekropolię, trzeba było znaleźć na to środki i przygotować następną ekspedycję. Taka miała miejsce w listopadzie 2019 r.

Na jej czele stanęli prof. Hubert Chudzio i hm. Michał Synowiec. Dzięki wsparciu Instytutu Pamięci Narodowej można było zacząć prace.

Grupa kilku miejscowych robotników zajęła się wzniesieniem ogrodzenia, które miało zabezpieczyć nekropolię.

Po zbudowaniu muru rozpoczęły się prace przy odbudowie nagrobków i pomnika głównego. Tutaj już robotnicy z Zimbabwe byli tylko pomocnikami. Sprawdzili się jednak świetnie! Wszystkie krzyże zostały oczyszczone i poklejone oraz wykonane zostały cementowe uzupełnienia braków. Następnie całość pomalowano i poprawiono napisy z nazwiskami zmarłych. Największy problem był z pomnikiem, bowiem tutaj trzeba było poddać renowacji polskie godło oraz przywrócić napisy w języku polskim i angielskim. Niestety nie można było zachować oryginalnych inskrypcji. Mimo obaw, wszystko się wyśmienicie udało! Jednak stres był duży… Ufff…

Prawdziwy cud, z niebytu wyłoniła się piękna polska nekropolia, świadek tułaczych wojennych losów polskich Sybiraków. To teraz ważne miejsce na mapie dziejów Polski, o które powinny dbać władze Rzeczypospolitej Polskiej. Teraz należy zabezpieczyć ochronę nekropolii. Być może wykupić też ziemię, na której znajduje się cmentarz… W każdym razie, meldujemy wykonanie zadania, którego finał był dokładnie w dniu Święta Niepodległości! Ekspedycja Uniwersytetu Pedagogicznego i ZHR – zakończona!

Na murze zostały zamieszczone mosiężne tabliczki z napisem:

„W 80-tą rocznicę rozpoczęcia tragicznej dla ludzkości II wojny światowej składamy hołd Polakom, których los po okropieństwach Syberii, przywiódł na gościnną ziemię Afryki.

PAMIĘTAMY!

Uczestnicy wyprawy Centrum Dokumentacji Zsyłek, Wypędzeń i Przesiedleń Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie i Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej organizowanej pod hasłem: »Pamiętamy, Polskie nekropolie w Afryce Południowej«”.

Stan cmentarza polskich uchodźców w Rusape w 2018 r. po oczyszczeniu go przez misję ZHR i CDZWiP UP

Odrestaurowany cmentarz. Na zdjęciu: hm. Michał Synowiec (z lewej) i prof. Hubert Chudzio, stojący na czele misji odnowienia nekropolii

Pomnik z polskim godłem i napisem w języku polskim i angielskim upamiętniającym polskich zesłańców zmarłych na afrykańskiej ziemi

Cmentarz w Rusape po renowacji

Autor: prof. dr hab. Hubert Chudzio, przedruk za: „Wiadomości Polonijne” nr 648, grudzień 2019/ styczeń/luty 2020, zdjęcia Hubert Chudzio, Mariusz Solarz,